२३ श्रावण २०८०, काठमाडौँ :  जलवायु संकटसँग जुध्न विश्वभर पशुपालनमा आमूल परिवर्तनको विकल्प छैन, यो एउटा आवश्यकता भइसकेको छ, नयाँ अध्ययनले देखाएको छ। तर यी परिवर्तनहरू कसरी र कहाँ हुनुपर्छ? इन्टरनेशनल एग्रिकल्चरल रिसर्च (CGIAR) को परामर्शदाता समूहको पशुधन र जलवायु पहल र वागेनिङ्गेन विश्वविद्यालयका अनुसन्धानकर्ताहरूले पशुपालनमा भएका परिवर्तनहरूको अध्ययन गरेका छन्।

यो अध्ययन नेचर सस्टेनेबिलिटी जर्नलमा प्रकाशित भएको छ । अध्ययनले भारत, चीन, ब्राजिल, पाकिस्तान र सुडान लगायतका मुट्ठीभर देशमा मात्रै गरेको लगानीले विश्वभर ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्ने देखाएको छ ।अध्ययनमा पशुपालन क्षेत्रमा आएको परिवर्तनले जलवायु संकट न्यूनीकरणमा सहयोग पुग्ने अनुसन्धानकर्ताहरुको विश्वास रहेको छ । पशुपालन जलवायु परिवर्तनको लागि जिम्मेवार छ र यसप्रति संवेदनशील पनि छ। रुमिनेन्टहरूले खोक्दा र मलले हरितगृह ग्यास मिथेन वायुमण्डलमा र पशुपालनसँग सम्बन्धित अन्य कार्बन उत्सर्जनमा छोड्छ।

विश्वको वार्षिक हरितगृह ग्यास उत्सर्जनको ५.८ प्रतिशत पशुपालनले प्रत्यक्ष रूपमा ओगटेको छ र यससँग सम्बन्धित वन फँडानी र माटोको कटान समेत २३ प्रतिशतको नजिक छ। विश्वव्यापी उत्सर्जनमा खाद्य प्रणालीको योगदानको करिब एक तिहाइ पशु-आधारित खाद्य पदार्थहरू हुन्।तर विकासोन्मुख विश्वका अधिकांश पशुधनमा निर्भर मानिसहरूको जलवायु पदचिन्ह विकसित देशहरूको तुलनामा धेरै सानो छ। जबकि जलवायु सम्बन्धी खतराहरू जस्तै खडेरी, गर्मीको लहर र बाढीले ग्लोबल साउथका साना किसानहरूलाई असमान रूपमा असर गर्छ।

अफ्रिका र दक्षिण एसियाका करिब एक अर्ब मानिसको जीविकोपार्जनका लागि गाईवस्तु पालन महत्त्वपूर्ण छ। बाख्रा, गाई र भेडाले दूध र मासु दिन्छ र पशुहरू कृषिमा प्रयोग गरिन्छ।अध्ययनका अनुसार यी प्रणालीहरूलाई सुधार गर्न कुनै पनि लगानीले जलवायु न्यूनीकरण र अनुकूलन दुवैलाई विचार गर्न आवश्यक छ।धेरैजसो लगानीकर्ता र देशहरूले अझै गरी राखेका छैनन ।

अध्ययनले हरितगृह ग्यास उत्सर्जन गर्ने गाईलाई जलवायु तनावबाट प्रभावित गाईबाट अलग गर्न नसक्ने बताएको छ।हरितगृह ग्यास उत्सर्जन घटाउनमा मात्र केन्द्रित हस्तक्षेप र नीतिहरूले साना किसानहरूको परिवर्तनशील जलवायु परिस्थितिमा अनुकूलन गर्ने क्षमतामा प्रतिकूल प्रभाव पार्न सक्छ।अध्ययनले 132 न्यून र मध्यम आय भएका देशहरूमा पशुपालनबाट हुने उत्सर्जन र जलवायु जोखिम दुवैको विश्लेषण गर्‍यो र पत्ता लगायो कि लगभग सबै ठाउँमा न्यूनीकरण र अनुकूलन एकअर्कामा जोडिएको थियो। उनले भारत, चीन, ब्राजिल, पाकिस्तान र सुडानलाई लगानीका शीर्ष पाँच प्राथमिकताका रूपमा पहिचान गरे।जहाँ उच्च उत्सर्जन हुने ठाउँहरू र ठूलो संख्यामा मानिस र जनावरहरू जलवायु परिवर्तनबाट प्रभावित भइरहेका छन्।

संयुक्त रूपमा, यी पाँच देशहरूले पशुधन उत्पादनको कुल मूल्यको 46%, कुल ग्रामीण जनसंख्याको 35%, र पशुधन ग्रीनहाउस-ग्यास उत्सर्जनको 51% योगदान गर्दछ। अध्ययन का अनुशार मुख्यतया तिनीहरूको आकार र ठूलो जनसंख्याको कारण मुट्ठीभर देशहरूले विश्वव्यापी रूपमा पशुधन उत्सर्जनमा असमान योगदान गर्दछ, । यिनीहरूले जलवायु प्रणाली, भूमि र जीविकोपार्जनसँग पशुधन क्षेत्रको परस्पर प्रभाव का लागी महत्वपूर्ण बिन्दुकोरूपमा कार्य गर्दछ।

प्रभावकारी न्यूनीकरण रणनीतिहरूले यी उच्च प्रभाव क्षेत्रहरूमा दिगो पशुधन अभ्यासहरूमा लगानीलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। उच्च आय भएका देशहरूले उनीहरूको कृषि उत्सर्जनको लागि छूट प्राप्त गर्दैनन् वा यसको मतलब यो होइन कि अन्य कम आय भएका देशहरूले लगानी गर्नु हुँदैन।उदाहरणका लागि, केन्या र इथियोपिया दुवैले उच्चतम स्कोर गरे।यो केवल यति मात्र हो कि यदि तपाईंले यी पाँचदेशहरूमा गाईवस्तु पालन गर्ने तरिका परिवर्तन गर्नुभयो भने, तपाईंसँग जलवायु प्रणालीमा धेरै, धेरै ठूलो भिन्नता ल्याउने सम्भावना छ।

अनुसन्धानले पहिले नै यस्तो परिवर्तनको लागि मार्गहरू सुझाव दिन्छ। सबैभन्दा आधारभूत स्तरमा, पशुपालनलाई वन विनाशबाट अलग गर्नुपर्छ। हामीसँग पर्याप्त जमिन छ । वन कटान रोक्नु जरुरी छ । वनको मूल्यमा पशुपालनको कुनै औचित्य छैन। किसानहरूलाई घुमती चरन प्रणाली लागू गर्न मद्दत गर्न प्राविधिक सहयोग प्रवर्द्धन गर्नु पनि सजिलो काम होइन। व्यवसायिक दाना किन्नु भन्दा स्थानीय रूपमा अनुकूलित घाँस बिरुवाहरूमा जनावरहरूको आहार स्थानान्तरण गर्नु मौसमको लागि राम्रो हो। बगालको आकार घटाइ नगरी पनि मिथेन उत्सर्जन घटाउने सम्भावना छ।

कोलम्बियाको परम्परागत घाँस मोनोकल्चरमा चारा फलफूल थप्दा गाईबाट हुने मिथेन उत्सर्जनलाई १५ प्रतिशतले घटाउन सकियेको उदहारण छ । चरन प्रणाली वा रोपण घाँसहरूमा पनि धेरै मौसमी फाइदाहरू छन्। झाडी र रूखहरूले कार्बन भण्डारण र माटोको स्वास्थ्य सुधार गर्न, उत्पादकता बढाउन, जैविक विविधतालाई प्रवर्द्धन गर्न र गर्मीको लहरहरूमा जनावरहरूलाई छाया प्रदान गर्न सक्छ। अध्ययनले कोलम्बियामा सरकारी लगानीले सन् २०२३ मा मात्रै ३५ हजार हेक्टरमा रुख रोप्न मद्दत गरेको सन् २०२६ सम्ममा ३ लाख हेक्टरमा पु¥याउने लक्ष्य राखेको छ ।

ब्राजिलमा, धेरै पुनरुत्थान कार्यक्रमहरू पनि देशभरि वनहरू विस्तार गर्दै छन्। 10 कमजोर जनावरहरू राख्नु पाँचवटा असल जनावरहरू राख्नु भन्दा शमन र अनुकूलनको सन्दर्भमा धेरै खराब हुन्छ।अफ्रिकामा यो प्रणाली यदि प्रमाणित भयो भने जहाँ 268 मिलियन जलवायु प्रभावित मानिसहरूले महादेशको 43 प्रतिशतमा पशुपालन गर्छन्, ठूलो प्रभाव पार्न सक्छ।

यदि ग्लोबल साउथका पशुपालन उत्पादकहरूले आफ्नो चरन व्यवस्थापन सुधार गर्न र रूखहरू रोप्न सक्छन् र उनीहरूलाई जलवायु-उत्सर्जक निर्णयहरू गर्न मद्दत गर्न सुरक्षा-जाल, सूचना र स्रोतहरूमा पहुँच गर्न सक्छन्, भने हामीले कार्बन उत्सर्जन र पशुपालन दुवैमा नाटकीय भिन्नता ल्याउन सक्छौं। यदि हामीले हाम्रो पशुपालन प्रणालीमा यो उदाहरण लागू गर्यौं भने, हामी जलवायु अनुकूलनमा पनि सहयोगी भूमिका खेल्न सक्छौं।