डा. केदार कार्की, सेवा निवृत बरिष्ठ पशुचिकित्सक भेटनरी जनस्वास्थ्य कार्यालय, वरिष्ठ पशु चिकित्सक

असोज ८, २०८० काठमाडौँ: कुकुरहरूले मानव सभ्यताको इतिहासमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन् र पहिलो घरपालुवा जनावरहरू मध्येका थिए। तिनीहरू शिकारी-संग्रहकर्ता समाजहरूमा शिकार साथीहरू र शिकारीहरू विरुद्ध अंगरक्षकको रूपमा महत्त्वपूर्ण थिए। 7,000 देखि 9,000 वर्ष पहिले पशुपालन गर्दा, कुकुरहरूले भेडा, बाख्रा र गाईवस्तुको गोठाला र संरक्षकको रूपमा सेवा गर्थे। यद्यपि धेरैले अझै पनि यी क्षमताहरूमा सेवा गर्छन्, कुकुरहरू मुख्य रूपमा सामाजिक उद्देश्य र साथीको लागि प्रयोग गरिन्छ। आज कुकुरहरू अन्धा र अपाङ्गहरूको लागि गाइडको रूपमा वा प्रहरीको काममा कार्यरत छन्। बिरामीहरूलाई निको हुन प्रोत्साहित गर्न नर्सिङ होम र अस्पतालहरूमा उपचारमा पनि कुकुरहरू प्रयोग गरिन्छ। मानिसहरूले विभिन्न प्रकारका कार्यहरूको लागि अनुकूलित कुकुरहरूको विभिन्न प्रकारका प्रजनन गरेका छन्। यो पशु चिकित्सा हेरचाह र पशुपालन मा सुधार द्वारा बढाइएको छ।

पुरातन इजिप्टमा, कुकुरहरूमा ईश्वरीय गुणहरू छन् भनेर विश्वास गरिन्थ्यो । तिनीहरूका आफ्नै सेवकहरूले उनीहरूलाई प्यारो पारेका थिए, रत्नले भरिएको कलर लगाएर राम्रो खाना खुवाए। केवल रोयल्टीलाई शुद्ध नस्लका कुकुरहरू राख्न अनुमति दिइयो, र शासकको मृत्यु पछि उसको मनपर्ने कुकुरलाई पछिको जीवनमा हानि हुनबाट बचाउनको लागि प्रायः उहाँसँगै गाडियो ।

कांस्य युगको कुकुर छविहरू पर्खालहरू, चिहानहरू र स्क्रोलहरूमा युरोप, मध्य पूर्व र उत्तरी अमेरिकामा फेला परेका छन्। कुकुरहरू प्रायः तिनीहरूका मानव समकक्षहरूसँग शिकार गर्दै चित्रण गरिन्छ । कुकुरहरूको मूर्तिहरूले चिहानहरूमा प्रवेशद्वारहरू पहरा दिन्छन्। धेरै सन्दर्भमा यी कुकुरहरू स्पष्ट रूपमा आधुनिक कुकुरहरूसँग मिल्दोजुल्दो छन्। यस्ता अवशेषहरू शताब्दीयौंदेखि मानिसले कुकुरलाई दिएको महत्त्वको अमिट प्रमाण हुन् ।

रेबिज भ्याक्सिनबाट रोकथाम गर्न सकिने उपेक्षित उष्णकटिबंधीय रोग हो ।जसले अझै पनि वार्षिक अनुमानित ३५,०००–६०,००० मानिसको ज्यान लिन्छ। 100 भन्दा बढी स्थानीय देशहरू सम्मिलित अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले 2030 सम्म कुकुरबाट सर्ने रेबिजबाट शून्य मानव मृत्युको विश्वव्यापी लक्ष्य राखेको छ । जबकि धेरै देश र क्षेत्रहरूमा यो प्रमाणित भइसकेको छ कि जनस्वास्थ्य समस्याको रूपमा रेबिज उन्मूलन सम्भव छ र उपकरणहरू उपलब्ध छन्। रेबिजबाट हुने मृत्युलाई विश्वव्यापी रूपमा प्रभावकारी रूपमा रोक्न सकेको छैन। विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लुएचओ) द्वारा उपेक्षित उष्णकटिबंधीय रोगको रूपमा वर्गीकृत भाइरल रोग रेबिजले प्रत्येक वर्ष हजारौं मानिसहरूको ज्यान लिन्छ, प्रायः अफ्रिका र एसियाका अल्पसंख्यक जनसंख्याहरूमा। ९५% भन्दा बढी मानव रेबिजको मृत्यु संक्रमित कुकुरको टोकाइबाट हुने गर्दछ। , यो रोग घातकता मा लगभग 100% प्रभावकारी छ, मानव र कुकुर खोप रेबिज विरुद्ध जोगाउन उपलब्ध छन्। कुकुरबाट सर्ने रेबिजलाई जनस्वास्थ्य समस्याको रूपमा उन्मूलन कुकुरहरूलाई खोप लगाएर र कुकुरको रेबिज उन्मूलन नभएसम्म मानिसहरूलाई पोस्ट-एक्सपोजर प्रोफिलेक्सिस (पीईपी) प्रदान गरेर सम्भव छ।

हिजोका रणनीति :

बिगतमा नगरपालीकाहरुले विभिन्न विधि प्रयोग गरी कुकुरका वथान मार्ने अभियान संचालन गदै आएका हुन । करीब १६० कुकुरहरु प्रती दिन करीब ५०,००० प्रति वर्ष । लाखौ – भाले पोथी बच्चा स्याहारदै गरेका गभीर्णी छाउरा छाउरीहरु समात्दै मार्ने गरीन्थीयो जुन आज पनि प्रचलनमा । सामुहिक कुकुका बथान मार्ने अभियान संचालनको प्रतिफल पछि पनि ।
● कुकुरको जनसंख्या बढने क्रम जारी
● कुकुरको टोकाइका घटना बढने क्रम जारी
● रेबीजका कारण मृत्यु बढने क्रम जारी

कुकुरका बथान मार्ने अभियान किन असफल भए ?

प्रत्येक पटक जती कुकुर मा¥यो त्यतीकै कुकुर त्यस ठाउमा बसाइ सर्न आउने अव्यवस्थीत शहरी फोरमैला ब्यस्थापनका कारण रछयानको खाना सुलभ उपलब्ध हुने हुदा छेउछाउका कुकुर शहर तीर पलायन हुने । भारतका प्रमुख बैगलोर , दील्ली मुम्बइ चेन्नै , कोलकत्ता जयपुर बिषाखापत्नम गोवा सिकन्दराबाद हैदेराबाद पने मैसुर मंगलोर हुबलीमा यस्तो स्थिती छ । यस्तो स्थिती चीनमा पनि छ हाम्रा शहर के फरक होलान ?

कुकुरहरुले किन टोक्छन् ?

ऋतुकालको समय प्रजनन किडाका लागी पोथी कुकुर सँग संसगीत हुन भाले कुकुरहरु बिच हुने प्रतिद्धन्द्धीता प्रतिङ्गंदीताका कारण । धेरै भाले कुकुरहरुले पच्छयाउदा पोथी कुकुर रिसाउने हुदाँ । कुकुरले आफ्ना बच्चालाई दुध चुसाई रहेको बेला सुतेको बेला अथवा खाना खाइ रहेका बेला जिस्काउन चलाउने गर्दा । कुकुरहरुलाई अनावश्यक रुपमा उचाल्ने पछार्ने घिसार्ने गरेमा रिसले टोक्न सक्छ ।

कुकुर मा जन्म दर नियन्त्रण : 

सामुदायीक कुकुरको जनसंख्याका ७० प्रतिशत लार्इ बन्ध्याकरण गरी जनसंख्या नियन्त्रण गरे यीनको जनसंख्या स्थिर रहन्छ । विश्व स्वास्थ्य संगठनले खासगरी एशीयाली मुलुकहरुका लागी सिफारिस गरेको छ । बैगलोेर , दील्ली मुम्बइ चेन्नै , कोलकत्ता , जयपुर , विषाखापटनम , गोवा सिकन्दराबाद हैदेराबाद पने मैसुर मंगलोर हुबली दार्जलीग कोटा अजमेर जमसेदपुर , जोधपुर बरोदा अहमेदाबाद चंडीगढ नागापठ्ठीनाम सलेम कांचीपपुरम – लामीलनाडु ) नेल्लोर , तिरुपती अनन्चपुर ( आन्ध्र प्रदेश ) पोन्डीचेरी जालन्धर मा यस्को प्रयोग गरीएको स्थिती छ ।

एन्टी रेबीज खोप :

विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुशार सामुदायीक कुकुरको जनसंख्याको ७० प्रतिशत लाइ एन्टी रेबीज खोप लगाउने हो भने रेबीज बाट हुने मृत्यु ज्युन हुन्छ । सामुदायीक कुकुरको जनसंख्यालाई एन्टी रेवीज खोप लगाउनु भनेको रेबीज उन्मुलनको किफायत रणनिति मानिन्छ । मानिसमा रेबीज रोग निर्मुल दगर्न कुकुरको रेबिज राग नियन्त्रण जरुरी छ । सामुदायीक कुकुरको जनसंख्यालार्य एन्टी रेबीज खोप लगाउनु भनेको रेबीज रोग निर्मुल गर्ने लक्ष्य हासील गर्नका लागी किफायती रणनिति मानिन्छ । यो नै मानिसमा रेबीज रोगको एउटै दिर्घकालीन समाधान पनि । कुकुरमा जन्म दर नियन्त्रण र एन्टी रेबीज खोप कार्यक्रमको निम्न उपयोगीता कार्यक्रम संचालन भएका शहरहरुमा देखिएका छन् ।
सामुदायीक कुकुरको जनसंख्या घटेको ।कुकुरको टोकाइका घटना कम भएको ।रेविजका कारण हुने मृत्यु कम भएका ।

कुकुरमा जन्म दर नियन्त्रणका फाइदाहरु ।

स्थायी , एकै पटकमा समस्या समाधान ।आफ्नो पुरानो ठाउँमा पुनस्थापीत कुकुरले नयाँ कुकुरलाई आफ्नो क्षेत्रमा आउन दिदैनन ।स्थानीय जनसमुदायसँग परिचित सहज रुपमा घुलमील हुने ।मुसाजन्य जीबको संख्या नियन्त्रण , आफ्नो टोलको सुरक्ष गर्ने,टोलको कुकुरहरुको औसत आयु ४÷५ वर्ष मात्र हुन्छ ।कुकुरहरुबाट टोकाइका घटना न्युन हुन्छन् ।

अन्यत्रका सफलताका कथाहरु: 
जयपुरमा सन १९४ मा कुकुरको जनसंख्या तथा रेबीज रोगको खोप कार्यक्रम संचालन गर्दा जनसमुदाय , संचारकर्मी ,स्थानीय निकायबाट कुनै अवरोध नहुदा देखिएको परीणाम ः
✔ विगत ४ बर्षमा रेबीजका कारण मानिसको मृत्यु नभएको ।
✔ सन १९९४ मा २५०० कुकुरको टोकाइमा परेकोमा २००१ मा घटेर १०० मात्र रहन पुग्यो ।

अन्तमा:

स्थानिय निकाय सँग सहकार्य गर्न राष्ट्रिय अन्तराष्ट्रिय गैर सरकारी संस्थाको अग्रसरताका कारण :
सामुदायीक कुकुरको जनसंख्या घटेको ।कुकुरको टोकाइका घटना कम भएको ।रेबिजका कारण हुने मृत्यु कम भएको ।

अब गर्नु पर्ने कामहरु :
● शहरी फोहर मैलाको उचीत एव बैज्ञानिक व्यवस्थापन ।
● कुकुरको जनसंख्या नियन्त्रण कार्यमा सहयोग तथा जनसहभागिता गराउन सचेतना मुलक कार्य संचालन गर्ने ।
● जनमानीसमा रहेका अज्ञात तथा गलत सुचना प्रबाह तथा भ्रम न्युन गर्न ।
● कुकुर दर्ता तथा एन्टीरेविज खोप अनिवार्य तथा अभियानका रुपमा संचालन गर्ने गराउने